Άντον Πάνεκουκ – Επιστολή στο περιοδικό Socialisme ou Barbarie (Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα)

Socialisme_ou_barbarie158Επιστολή – σε μορφή PDF

Πηγή:http://sites.google.com/site/syrizaorizontia/in-the-news/ademosieutastaellenikaarthratouantonpanekouk

(η επιστολή γράφτηκε στις 8 Νοεμβρίου του 1953 και απευθύνεται στον Καστοριάδη· δημοσιεύτηκε στο Socialisme ou Barbarie, No 14, Απρίλιος-Ιούνιος 1954)

Αγαπητέ σύντροφε Σωλιέ [1],

Σας ευχαριστώ πολύ για τη σειρά των 11 τευχών του περιοδικού Socialisme ou Barbarie, που φροντίσατε να μου στείλετε μέσω του συντρόφου Β… Τα διάβασα (αν και δεν τα έχω τελειώσει ακόμη) με εξαιρετικό ενδιαφέρον, επειδή δείχνουν ότι υπάρχει μεγάλη σύμπτωση απόψεων μεταξύ μας. Ίσως και σεις να παρατηρήσατε το ίδιο πράγμα διαβάζοντας το βιβλίο μου «Τα εργατικά συμβούλια». Για πάρα πολλά χρόνια, είχα την εντύπωση ότι δεν είχε αυξηθεί καθόλου ο μικρός αριθμός των σοσιαλιστών που εμφορούνταν από αυτές τις ιδέες· το βιβλίο αγνοήθηκε και αποσιωπήθηκε από το σύνολο σχεδόν των σοσιαλιστικών εντύπων (εκτός από το Socialist Leader του International Labor Party, που το παρουσίασε πρόσφατα). Χάρηκα, λοιπόν, πολύ που συναντούσα μια ομάδα, η οποία κατέληγε,  μέσα από μια διαφορετική διαδρομή, στις ίδιες ιδέες μ’ εμάς.  Την πλήρη κυριαρχία των εργαζομένων πάνω στην εργασία τους, που εσείς εκφράζετε λέγοντας: «Οι ίδιοι οι παραγωγοί οργανώνουν τη διαχείριση της παραγωγής», την περιέγραψα κι εγώ στο βιβλίο μου, στα κεφάλαια για την «οργάνωση στα τμήματα ενός εργοστασίου» και την «κοινωνική οργάνωση». Τις οργανωτικές μορφές, τις οποίες έχουν ανάγκη οι εργαζόμενοι για να διαβουλεύονται, τις συνελεύσεις των αντιπροσώπων, εσείς τις ονομάζετε «σοβιετικές οργανώσεις», αλλά είναι οι ίδιες που εμείς ονομάζουμε «εργατικά συμβούλια», «Workers’ councils», «Conseils ouvriers» και «Arbeiterräte».

Υπάρχουν, βέβαια, και διαφορές μεταξύ μας. Θα προσπαθήσω να τις παρουσιάσω, σαν συμβολή στον διάλογο που διεξάγεται στο περιοδικό σας. Ενώ εσείς περιορίζετε την δραστηριότητα αυτών των οργανισμών στην οργάνωση της εργασίας μετά την κατάκτηση της κοινωνικής εξουσίας από τους εργαζόμενους, εμείς θεωρούμε ότι αυτοί πρέπει επίσης να είναι οι οργανισμοί μέσω των οποίων οι εργαζόμενοι θα κατακτήσουν αυτήν την εξουσία. Για την κατάκτηση της εξουσίας, δεν μας χρειάζεται καθόλου «ένα επαναστατικό κόμμα» που θα αναλάβει την ηγεσία της προλεταριακής επανάστασης. Αυτό το «επαναστατικό κόμμα» είναι μια τροτσκιστική σύλληψη που (από το 1930 και μετά) βρήκε πολλούς υποστηρικτές μεταξύ των απογοητευμένων αριστερών, πρώην μελών του Κομμουνιστικού κόμματος. Η αντίθεση και η κριτική μας ανάγεται στα πρώτα χρόνια της Ρωσικής Επανάστασης· τότε απευθυνόταν στον Λένιν και προκλήθηκε από την στροφή του στον πολιτικό καιροσκοπισμό. Παραμείναμε έξω από τους τροτσκιστικούς κύκλους: ποτέ δεν επηρεαστήκαμε από τον Τρότσκι. Θεωρούμε ότι αυτός ήταν ο ικανότερος εκπρόσωπος του Μπολσεβικισμού και ότι αυτός θα έπρεπε να διαδεχθεί τον Λένιν. Από τη στιγμή, όμως, που διαπιστώσαμε ότι στη Ρωσία γεννιόταν μια μορφή καπιταλισμού, στρέψαμε την προσοχή μας στον δυτικό κόσμο του μεγάλου κεφαλαίου, όπου οι εργαζόμενοι θα έχουν να μετασχηματίσουν τον καπιταλισμό στο υψηλότερο στάδιο της ανάπτυξής του σε πραγματικό κομμουνισμό (στην κυριολεξία του όρου). O Τρότσκι, με την επαναστατική του ζέση, γοήτευσε όλους τους αντιφρονούντες που ο Σταλινισμός διέγραψε από τα Κομμουνιστικά κόμματα, και, μπολιάζοντάς τους με το μπολσεβίκικο μικρόβιο, τους κατέστησε σχεδόν ανίκανους να καταλάβουν τα μεγαλειώδη νέα καθήκοντα της προλεταριακής επανάστασης.

Επειδή η Ρωσική Επανάσταση και οι ιδέες της εξακολουθούν να έχουν εξαιρετικά ισχυρή επιρροή σε πολύ κόσμο, είναι απαραίτητο να κάνουμε σε μεγαλύτερο βάθος κατανοητά τα θεμελιώδη της χαρακτηριστικά. Αυτή ήταν, με λίγα λόγια, η τελευταία αστική επανάσταση, η οποία, όμως, ήταν έργο της εργατικής τάξης. «Αστική επανάσταση» σημαίνει μια επανάσταση που καταλύει την φεουδαρχία και ανοίγει τον δρόμο στην εκβιομηχάνιση, με όλα τα κοινωνικά επακόλουθα που αυτή συνεπάγεται. Από αυτή την άποψη, η Ρωσική Επανάσταση βρίσκεται στην ευθεία γραμμή όλων των προηγούμενων αστικών επαναστάσεων: της Αγγλικής Επανάστασης του 1647, της Γαλλικής Επανάστασης του 1789 και των άλλων γαλλικών επαναστάσεων που ακολούθησαν, του 1830, του 1848 και του 1871.

Στη διάρκεια αυτών των επαναστάσεων, την μαζική δύναμη, που ήταν απαραίτητη για την καταστροφή του παλιού καθεστώτος, την προμήθευαν οι τεχνίτες, οι αγρότες και οι εργάτες. Στη συνέχεια, στο προσκήνιο ερχόντουσαν οι επιτροπές και τα πολιτικά κόμματα που αντιπροσώπευαν τα πλούσια στρώματα, αυτά που συνιστούσαν κάθε φορά τη μέλλουσα κυρίαρχη τάξη, και έπαιρναν τον έλεγχο της κυβερνητικής εξουσίας, και αυτό ήταν ένα φυσικό αποτέλεσμα, δεδομένου ότι, τότε, η εργατική τάξη δεν ήταν ακόμη αρκετά ώριμη για να αυτοκυβερνηθεί. Σ’ αυτήν τη νέα ταξική κοινωνία, που στηριζόταν πάντα στην εκμετάλλευση των εργαζομένων, η κυρίαρχη τάξη χρειαζόταν μια κυβέρνηση που να απαρτίζεται από μια μικρή ομάδα αξιωματούχων και πολιτικών.

Σε μια πιο πρόσφατη εποχή, η Ρωσική Επανάσταση φάνηκε σαν μια προλεταριακή επανάσταση, αφού δημιουργοί της ήταν οι εργαζόμενοι με τις απεργίες και τις μαζικές τους δράσεις. Παρόλα αυτά, στη συνέχεια, το μπολσεβίκικο κόμμα κατάφερε, σιγά-σιγά, να ιδιοποιηθεί την εξουσία (κυρίως επειδή η εργατική τάξη ήταν μια πολύ μικρή μειοψηφία στον ρωσικό πληθυσμό, όπου οι αγρότες αποτελούσαν την συντριπτική πλειοψηφία). Στην Ρωσία, δεν υπήρχε αξιόλογη αστική τάξη· αυτό είχε ως αποτέλεσμα να γεννηθεί, από την πρωτοπορία της επανάστασης, μια νέα «μεσαία τάξη», ως τάξη που θα διηύθυνε την παραγωγική εργασία, που θα διαχειριζόταν συνολικά τον παραγωγικό μηχανισμό· όχι σαν ένα σύνολο ατομικών ιδιοκτητών που ο καθένας τους θα κατείχε ένα μέρος του παραγωγικού μηχανισμού, αλλά σαν συλλογικοί ιδιοκτήτες όλου του παραγωγικού μηχανισμού. Έτσι, ο αστικός χαρακτήρας (με την ευρύτερη δυνατή έννοια του όρου) της Ρωσικής Επανάστασης έγινε κυρίαρχος και πήρε τη μορφή του κρατικού καπιταλισμού. Από εκεί και πέρα, η Ρωσική Επανάσταση έγινε το ακριβώς αντίθετο μιας προλεταριακής επανάστασης που απελευθερώνει τους εργαζόμενους και τους καθιστά κυρίαρχους του παραγωγικού μηχανισμού.

Για εμάς, η ένδοξη παράδοση της Ρωσικής Επανάστασης συνίσταται στο γεγονός ότι, στις πρώτες της εκδηλώσεις, τόσο το 1905 όσο και το 1917, υπήρξε η πρώτη που ανέπτυξε, και που έδειξε στους εργαζόμενους όλου του κόσμου, την οργανωτική μορφή της αυτόνομης επαναστατικής τους δράσης: τα σοβιέτ. Από αυτήν την εμπειρία, που στη συνέχεια επιβεβαιώθηκε – αν και σε μικρότερη κλίμακα – στη Γερμανία, κατασταλάξαμε στις απόψεις μας για τις μορφές της μαζικής δράσης που είναι οι καταλληλότερες για την εργατική τάξη και που πρέπει να εφαρμόζονται προκειμένου να κατακτήσει την απελευθέρωσή της.

Ακριβώς αντίθετες είναι οι παραδόσεις, οι ιδέες και οι μέθοδοι που έρχονται από τη Ρωσική Επανάσταση μετά την κατάληψη της εξουσίας από το Κομμουνιστκό κόμμα. Αυτές οι ιδέες, που δεν είναι τίποτε άλλο παρά εμπόδια στη δράση των εργαζομένων, συνιστούν την ουσία και τη βάση της προπαγάνδας του Τρότσκι.

Το συμπέρασμά μας είναι ότι αυτές οι μορφές αυτόνομης εξουσίας, που εκφράζονται με τους όρους «σοβιέτ» ή «εργατικά συμβούλια», πρέπει να χρησιμοποιηθούν τόσο για την κατάκτηση της εξουσίας όσο και για την διοίκηση της παραγωγικής εργασίας μετά την κατάκτηση της εξουσίας. Και αυτό, πρώτα-πρώτα, επειδή η εξουσία των εργαζομένων δεν μπορεί να κατακτηθεί με κανέναν άλλον τρόπο, όπως, για παράδειγμα, μέσω αυτού που αυτοαποκαλείται «επαναστατικό κόμμα»· και, δεύτερον, επειδή αυτά τα σοβιέτ, που αργότερα θα είναι απαραίτητα για τον σχεδιασμό της παραγωγής στο σοσιαλισμό, μπορούν να πάρουν την οριστική τους μορφή, μόνον μέσα από τις συγκρούσεις της ταξικής πάλης, στην πορεία για την κατάκτηση της εξουσίας.

Μου φαίνεται ότι με αυτό το σκεπτικό λύνεται ο «γόρδιος δεσμός των αντιφάσεων» που σχετίζονται με την «επαναστατική ηγεσία». Διότι η πηγή των αντιφάσεων βρίσκεται στο γεγονός ότι είναι αδύνατον να εναρμονίσει κανείς την εξουσία και την ελευθερία μιας τάξης που διαφεντεύει το ίδιο της το πεπρωμένο, με την απαίτηση να υπακούει σε μια ηγεσία που σχηματίστηκε από μια μικρή ομάδα ή κόμμα. Πώς, όμως, θα μπορούσε να στηριχτεί μια τέτοια απαίτηση; Αντιφάσκει ολότελα με την πιο γνωστή και διαδεδομένη θέση του Μαρξ, ότι η απελευθέρωση των εργαζομένων θα είναι έργο των ίδιων των εργαζομένων. Επιπλέον, δεν είναι δυνατόν η προλεταριακή επανάσταση να συγκρίνεται με μια απλή εξέγερση ή με μια κεντρικά καθοδηγούμενη στρατιωτική εκστρατεία ούτε καν με μια περίοδο μαχών, όπως, π.χ., της μεγαλειώδους Γαλλικής Επανάστασης – που, σημειωτέον, αυτή καθεαυτή ήταν απλώς ένα επεισόδιο στην πορεία της ανόδου της αστικής τάξης στην εξουσία. Η προλεταριακή επανάσταση είναι πολύ περισσότερο αχανής και βαθειά· είναι η ανάβαση των μαζών στην συνειδητοποίηση της ύπαρξής τους και του ιδιαίτερου χαρακτήρα τους. Δεν θα πρόκειται για μια απλή αναταραχή· θα αποτελέσει το περιεχόμενο μιας ολόκληρης περιόδου στην ιστορία της ανθρωπότητας, στη διάρκεια της οποίας οι εργαζόμενοι θα πρέπει να ανακαλύψουν και να συνειδητοποιήσουν τις αρετές τους και το δυναμικό τους, καθώς και τους ίδιους τούς στόχους τους και τα μέσα της πάλης τους. Στο βιβλίο μου, Τα Εργατικά Συμβούλια, προσπάθησα να παρουσιάσω κάποιες όψεις αυτής της επανάστασης, στο κεφάλαιο με τίτλο «η επανάσταση των εργαζομένων». Και βέβαια, εκεί δεν προτείνουμε έτοιμες λύσεις, απλώς θέτουμε τα ζητήματα· παρουσιάζεται, απλώς, ένα αφηρημένο σχήμα, που μπορεί να χρησιμεύσει για να κάνει εμφανέστερες τις διάφορες δρώσες δυνάμεις και τις σχέσεις μεταξύ τους.

Σ’ αυτό το σημείο, θα μπορούσε κανείς να θέσει το ερώτημα: Στο πλαίσιο αυτού του προσανατολισμού, σε τι χρησιμεύει μια ομάδα ή ένα κόμμα και ποια πρέπει να είναι τα καθήκοντά τους; Είμαστε σίγουροι ότι η δική μας ομάδα δεν θα προσπαθήσει να διοικήσει τις μάζες των εργαζομένων στην μαζική τους δράση· εκτός από μας, υπάρχουν άλλες έξι ή επτά ομάδες ή κόμματα που αυτοαποκαλούνται επαναστατικά, που, όμως, όλα διαφέρουν στα προγράμματα και τις θέσεις τους, και τα οποία, σε σύγκριση με τα μεγάλα σοσιαλιστικά ή κομμουνιστικά κόμματα, είναι λιλιπούτεια. Στη συζήτηση που έλαβε χώρα στο 10ο τεύχος του περιοδικού σας, σωστά ειπώθηκε ότι το καθήκον μας είναι κατ’ ουσίαν θεωρητικό: να βρούμε και να υποδείξουμε, μέσα από μελέτες και συζητήσεις, τον καλύτερο τρόπο δράσης για την εργατική τάξη. Η εκπαίδευση στη βάση αυτών των συμπερασμάτων, όμως, δεν πρέπει να περιορίζεται στα μέλη αυτών των κομμάτων ή ομάδων, αλλά να απευθύνεται στις μάζες των εργαζομένων. Αυτοί πρέπει να αποφασίσουν, στις συνελεύσεις των εργοστασίων τους και τα συμβούλια των αντιπροσώπων τους, ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος δράσης. Για να μπορέσουν, όμως, να αποφασίσουν οι ίδιοι για το ποιος είναι ο καλύτερος δυνατός τρόπος, πρέπει να διαφωτιστούν με καλά μελετημένες συμβουλές που να προέρχονται από όσες περισσότερες πλευρές γίνεται. Κατά συνέπεια, μια ομάδα που διακηρύσσει ότι η αυτόνομη δράση της εργατικής τάξης είναι η κύρια μορφή της σοσιαλιστικής επανάστασης, θα θεωρήσει ως πρωταρχικό καθήκον της να πάει να μιλήσει στους εργαζόμενους, για παράδειγμα, μέσω εκλαϊκευμένων προκηρύξεων που θα βοηθούν τους εργαζόμενους να ξεκαθαρίσουν τις ιδέες τους, εξηγώντας τους τις σημαντικές αλλαγές στην εξέλιξη της κοινωνίας και την ανάγκη να καθοδηγούν οι ίδιοι οι εργαζόμενοι όλες τις δράσεις τους, συμπεριλαμβανομένης και της οργάνωσης της παραγωγής στο μέλλον.

Αυτές ήταν κάποιες σκέψεις μου που μου γεννήθηκαν από την ανάγνωση μερικών πολύ ενδιαφερουσών συζητήσεων στο περιοδικό σας. Επιπλέον, θα ήθελα να εκφράσω την ευχαρίστηση μου για τα άρθρα σχετικά με τους βορειοαμερικανούς εργαζόμενους, που διαλευκαίνουν ένα μεγάλο μέρος της αινιγματικής κατάστασης αυτής της εργατικής τάξης χωρίς σοσιαλιστικό προσανατολισμό, και το πολύ διαφωτιστικό άρθρο για την εργατική τάξη στην Ανατολική Γερμανία. Ελπίζω και εύχομαι να συνεχίσει η ομάδα σας να δημοσιεύει κι άλλα τεύχη του περιοδικού σας.

Να με συγχωρείτε που έγραψα αυτό το γράμμα στα αγγλικά· μου είναι δύσκολο να εκφραστώ ικανοποιητικά στα γαλλικά.

Με τιμή,

Άντον Πάννεκουκ

Μετάφραση: Γιώργος Παπαπαναγιώτου


[1] Ψευδώνυμο του Κ. Καστοριάδη, που χρησιμοποιούσε διάφορα ψευδώνυμα – Chaulieu, Cardan, Barjot, Coudray… , ακόμη και στη διάρκεια του ’50,  για λόγους προφύλαξης, εξαιτίας της ξένης υπηκοότητάς του.

Advertisements

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.

Αρέσει σε %d bloggers: