ΖΑΚ ΚΑΜΑΤ: ΠΑΡΑΚΜΗ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ;

clip_image002 ΚΑΤΕΒΑΣΤΕ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΣΕ ΜΟΡΦΗ PDF

Έχει συχνά θεωρηθεί και γραφτεί ότι ο κομμουνισμός θα ανθίσει μετά την καταστροφή του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, ο οποίος θα υποσκαφτεί από τέτοιες αντιφάσεις ώστε το τέλος του θα είναι αναπόφευκτο. Όμως, πολυάριθμα γεγονότα αυτού του αιώνα έχουν, δυστυχώς, φέρει άλλες πιθανότητες στο προσκήνιο: την επιστροφή στη «βαρβαρότητα», όπως την ανέλυσαν η Ρόζα Λούξεμπουργκ και ολόκληρη η αριστερή πτέρυγα του γερμανικού εργατικού κινήματος, ο Αντόρνο και η Σχολή της Φρανκφούρτης× την καταστροφή του ανθρώπινου είδους, όπως είναι εμφανής σήμερα στον καθένα και σε όλους μας× εν τέλει, μια κατάσταση αποτελμάτωσης μέσα στην οποία ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής επιβιώνει προσαρμόζοντας τον εαυτό του σε μια εκφυλισμένη ανθρωπότητα που δεν έχει τη δύναμη να τον καταστρέψει. Προκειμένου να κατανοήσουμε την αποτυχία ενός μέλλοντος που θεωρείτο αναπόφευκτο, πρέπει να λάβουμε υπ’ όψιν μας την εξημέρωση[1] [domestication] των ανθρωπίνων όντων, την οποία εφαρμόζουν όλες οι ταξικές κοινωνίες, και κυρίως το κεφάλαιο, και πρέπει να αναλύσουμε την αυτονόμηση[2] [autonomization] του κεφαλαίου.<!

Δεν σκοπεύουμε να πραγματευτούμε εξαντλητικά μέσα σε λίγες σελίδες αυτές τις ιστορικές αποκλίσεις. Σχολιάζοντας ένα απόσπασμα από τα Grundrisse του Μαρξ μπορούμε να δείξουμε ότι είναι δυνατόν να κατανοήσουμε την αυτονόμηση του κεφαλαίου με βάση το έργο του Μαρξ και ότι επίσης μπορούμε να διαπιστώσουμε τις αντιφάσεις της μαρξικής σκέψης και την αδυναμία της να επιλύσει το πρόβλημα. Το απόσπασμα προέρχεται από το κεφάλαιο για τη διαδικασία της κυκλοφορίας. Για να το κατανοήσουμε, θα πρέπει να έχουμε κατά νουν αυτό που ο Μαρξ έγραψε λίγο πριν από αυτό το απόσπασμα:

«Ώστε ο χρόνος κυκλοφορίας εμφανίζεται ως φραγμός στην παραγωγικότητα της εργασίας = αύξηση του αναγκαίου χρόνου εργασίας = μείωση του χρόνου υπερεργασίας = μείωση της υπεραξίας = ανάσχεση, φραγμός στην αυτοαξιοποιητική διαδικασία του κεφαλαίου [Selbstverwertungsprozess]»[3]

Στο σημείο αυτό ο Μαρξ κάνει μια άκρως σημαντική παρέκβαση:

«Εδώ εμφανίζεται η τάση του κεφαλαίου για καθολικότητα, η οποία το διακρίνει απ’ όλες τις προηγούμενες βαθμίδες παραγωγής και γίνεται έτσι η προϋπόθεση για έναν νέο τρόπο παραγωγής, ο οποίος δεν βασίζεται στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων με σκοπό την αναπαραγωγή και το πολύ-πολύ την επέκταση ενός συγκεκριμένου όρου, αλλά όπου η ελεύθερη, ανεμπόδιστη, προοδευτική και καθολική ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων αποτελεί η ίδια την προϋπόθεση της κοινωνίας και άρα της αναπαραγωγής της× όπου η μοναδική προϋπόθεση είναι η προέλαση πέραν του σημείου αφετηρίας».[4]

Το τι καθιστά το κεφάλαιο φραγμό δεν αναφέρεται εδώ, ενώ τονίζεται η επαναστατική-θετική του πλευρά (αυτή η πλευρά τονίζεται σε πολλές άλλες σελίδες των Grundrisse και του Κεφαλαίου): η τάση προς την καθολική ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Ωστόσο, και αυτό είναι που εδώ μας ενδιαφέρει, το κεφάλαιο δεν μπορεί να πραγματοποιήσει αυτήν την ανάπτυξη× αυτό είναι το καθήκον ενός άλλου, ανώτερου, τρόπου παραγωγής. Η μελλοντική κοινωνία εδώ παίρνει τη μορφή μιας απροσδιόριστης σωρευτικής κίνησης.

«Η τάση αυτή –την οποία έχει το κεφάλαιο, αλλά το οποίο, συγχρόνως, βρίσκεται σ’ αντίφαση προς τον ίδιο του τον εαυτό όντας μια περιορισμένη μορφή παραγωγής, και έτσι το ωθεί προς τη διάλυσή του- διακρίνει το κεφάλαιο απ’ όλους τους προηγούμενους τρόπους παραγωγής, και ταυτόχρονα εμπεριέχει αυτό το στοιχείο, το ότι δηλαδή το κεφάλαιο κείται ως ένα απλό σημείο μετάβασης».[5]

Έτσι, το κεφάλαιο οδηγείται προς τη διάλυσή του ένεκα αυτής της αντίφασης. Είναι κρίμα που ο Μαρξ δεν ανέφερε στο σημείο αυτό τι εννοεί με τον χαρακτηρισμό «περιορισμένη μορφή παραγωγής», εφόσον αυτό μας εμποδίζει να «δούμε» ξεκάθαρα τι εννοεί με τη λέξη «αντίφαση» σε αυτή τη συγκεκριμένη περίπτωση. Από αυτό εξαρτάται η κατανόηση της δήλωσής του ότι ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής είναι μια μεταβατική μορφή παραγωγής. Ακόμη και χωρίς μια ερμηνεία της αντίφασης, μπορούμε να την κατανοήσουμε ως εξής: ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής δεν είναι αιώνιος –το επιχείρημα της πολεμικής του Μαρξ κατά των αστών ιδεολόγων. Αυτό είναι το περιεχόμενο των βασικών του δηλώσεων. Όμως, στο προηγούμενο επιχείρημα εμπεριέχεται κι ένα άλλο: ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής είναι επαναστατικός και καθιστά δυνατή τη μετάβαση σε ένα άλλο, ανώτερο, είδος κοινωνίας, στην οποία το ανθρώπινο ον δεν θα κυριαρχείται πλέον από τη σφαίρα της αναγκαιότητας (τη σφαίρα της παραγωγής της υλικής ζωής) και όπου η αλλοτρίωση θα πάψει να υπάρχει.

Σήμερα, ύστερα από την άνθιση του μαρξισμού ως θεωρία της ανάπτυξης, ένα άλλο μέρος αυτής της πρότασης εμφανίζεται ως βασικό: υπάρχει μια συνέχεια μεταξύ των δύο περιόδων. Τι είναι η μετάβαση αν όχι το αντίθετο μιας ρήξης; Αυτή η συνέχεια συνίσταται στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Εξ ου και η εξοργιστική αλλά πραγματική σχέση: Μαρξ – Λένιν – Στάλιν! Όμως, αυτό δεν είναι το θέμα μας. Στόχος μας είναι να προσδιορίσουμε τι συνιστά τις παραγωγικές δυνάμεις και για ποιον υπάρχουν, σύμφωνα με τον Μαρξ, στα Grundrisse.

«Όλες οι προηγούμενες κοινωνίες καταστράφηκαν με την ανάπτυξη του πλούτου –μ’ άλλα λόγια, των δυνάμεων της κοινωνικής παραγωγής».[6]

Ο πλούτος εδράζεται στις παραγωγικές δυνάμεις και στα αποτελέσματα της δράσης τους. Υπάρχει εδώ μια αντίφαση, η οποία, σύμφωνα με τον Μαρξ, χαρακτηρίζει ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία: ο πλούτος είναι αναγκαίος και, επομένως, επιζητούμενος, αλλά καταστρέφει κοινωνίες. Οι κοινωνίες πρέπει, επομένως, να αντιταχθούν στην ανάπτυξή του. Αυτό δεν ισχύει για τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής (ο πλούτος, συνεπώς, καταστρέφει όλους τους άλλους κοινωνικούς σχηματισμούς), ο οποίος εξυψώνει τις παραγωγικές δυνάμεις, αλλά για ποιον;

«Έτσι, εκείνοι οι στοχαστές της αρχαιότητας που είχαν αυτή τη επίγνωση κατήγγειλαν ευθέως τον πλούτο ως διάλυση της κοινότητας [Gemeinwessen][7]. Το φεουδαλικό σύστημα, από τη μεριά του, καταστράφηκε με τη βιομηχανία των πόλεων, το εμπόριο και τη σύγχρονη γεωργία (ακόμα και ως αποτέλεσμα μεμονωμένων εφευρέσεων, όπως η πυρίτιδα και το τυπογραφικό πιεστήριο). Με την ανάπτυξη του πλούτου –και ως εκ τούτου νέων δυνάμεων και εκτεταμένων δοσοληψιών μεταξύ των ατόμων- διαλύθηκαν οι οικονομικοί όροι πάνω στους οποίους στηριζόταν η κοινότητα μαζί με τις πολιτικές σχέσεις των διαφόρων συστατικών μερών της κοινότητας, που αντιστοιχούσαν σε αυτούς τους όρους: η θρησκεία, η οποία αποτελούσε μια εξιδανικευμένη μορφή της κοινότητας ([και τόσο η θρησκεία όσο και οι πολιτικές σχέσεις] στηρίζονταν, με τη σειρά τους, σε μια ορισμένη σχέση με τη φύση, στην οποία ανάγονται όλες οι παραγωγικές δυνάμεις)× ο χαρακτήρας, η γενική θεώρηση των πραγμάτων κλπ. των ατόμων. Ήδη η ανάπτυξη της επιστήμης –δηλαδή της πιο συμπαγούς μορφής πλούτου, μορφής που είναι προϊόν όπως και παραγωγός του πλούτου- ήταν αρκετή για να διαλύσει αυτές τις κοινότητες. Όμως, η ανάπτυξη της επιστήμης, αυτού του ιδεατού και ταυτόχρονα πρακτικού πλούτου, δεν είναι παρά μια πλευρά, μια μορφή με την οποία εμφανίζεται η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, δηλαδή του πλούτου. Από ιδεατής απόψεως η διάλυση μιας ορισμένης μορφής συνείδησης στάθηκε αρκετή για να θανατώσει μιαν ολόκληρη εποχή. Στην πραγματικότητα, ο συνειδησιακός αυτός φραγμός αντιστοιχεί σ’ έναν καθορισμένο βαθμό ανάπτυξης των υλικών παραγωγικών δυνάμεων και  άρα του πλούτου. Βεβαίως, δεν υπήρχε μονάχα ανάπτυξη πάνω στην παλιά βάση αλλά και ανάπτυξη της ίδιας της βάσης».[8]

Για τον Μαρξ, οι παραγωγικές δυνάμεις είναι ανθρώπινες (προέρχονται από το ανθρώπινο ον) και προορίζονται για το ανθρώπινο ον, για το άτομο. Η επιστήμη ως παραγωγική δύναμη (επομένως και ως πλούτος, όπως ο Μαρξ έδειξε ήδη στα «Οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα του 1844» και στη «Γερμανική Ιδεολογία») καθορίζεται από την ανάπτυξη αυτών των δυνάμεων και αντιστοιχεί στην εμφάνιση ενός μεγάλου αριθμού εξωτερικεύσεων [externalizations], σε μια μεγαλύτερη δυνατότητα ιδιοποίησης της φύσης. Ακόμη κι αν αυτή προσλαμβάνει μια αμφιλεγόμενη μορφή, η προαγωγή του ανθρώπινου είδους είναι δυνατή× είναι η στιγμή κατά την οποία, μέσα στην ανάπτυξη της άρχουσας τάξης, τα άτομα μπορούν να βρουν ένα πρότυπο για μια πιο ολοκληρωμένη ζωή. Για τον Μαρξ, ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής, δίδοντας ώθηση στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, καθιστά δυνατή την απελευθερωτική αυτονόμηση του ατόμου. Αυτή είναι και η πιο σημαντική επαναστατική του πλευρά.

«Η ανώτατη ανάπτυξη αυτής της ίδιας της βάσης (ο ανθός στον οποίο αυτή μετατρέπεται× ωστόσο είναι πάντοτε αυτή η βάση, αυτό το φυτό ως ανθός× γι’ αυτό και μαραίνεται ύστερα από την ανθοφορία και συνεπεία αυτής) είναι το σημείο όπου η ίδια αυτή η βάση έχει εξελιχθεί, έχει αναπτυχθεί, έως τη μορφή που είναι συμβατή με την ανώτατη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, άρα και της πιο πλούσιας ανάπτυξης των ατόμων. Μόλις φθάσει σε αυτό το σημείο, η περαιτέρω ανάπτυξη εμφανίζεται ως παρακμή, και η νέα ανάπτυξη ξεκινά από καινούργια βάση».[9]

Εδώ υπάρχει παρακμή, επειδή παρεμποδίζεται η ανάπτυξη των ατόμων. Δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθεί αυτή η πρόταση για να υποστηριχθεί η θεωρία της παρακμής του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής[10], εφόσον θα πρέπει να ειπωθεί ότι η παρακμή δεν ξεκίνησε στις αρχές αυτού του αιώνα αλλά, τουλάχιστον, στα μέσα του προηγούμενου. Διαφορετικά θα πρέπει να καταδειχθεί ότι η παρακμή των ατόμων είναι συγχρόνως και παρακμή του κεφαλαίου, κάτι το οποίο αντιφάσκει με αυτό που μπορούμε να παρατηρήσουμε. Ο ίδιος ο Μαρξ εξήγησε επανειλημμένως ότι η ανάπτυξη του κεφαλαίου συνοδεύτηκε από την καταστροφή των ανθρωπίνων όντων και της φύσης.

Πότε η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων συνόδευε την ανάπτυξη των ατόμων σε διάφορες κοινωνίες; Πότε ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής ήταν επαναστατικός τόσο για τον εαυτό του όσο και για τα ανθρώπινα όντα; Οι παραγωγικές δυνάμεις αναπτύσσονται διαρκώς, παρά τις στιγμές που τα άτομα παρακμάζουν; Ο Μαρξ είπε παραπάνω ότι «η περαιτέρω ανάπτυξη εμφανίζεται ως παρακμή…». Οι παραγωγικές δυνάμεις αποτελματώνονται; Ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής παρακμάζει;[11]

Το υπόλοιπο μέρος της παρέκβασης του Μαρξ επιβεβαιώνει ότι η παρακμή αναφέρεται στα ανθρώπινα όντα. Τα άτομα ακμάζουν όταν οι παραγωγικές δυνάμεις τούς επιτρέπουν να αναπτυχθούν, όταν η εξέλιξη των μεν είναι παράλληλη με την εξέλιξη των δε. Μέσω μιας σύγκρισης με την προκαπιταλιστική περίοδο ο Μαρξ δείχνει ότι το κεφάλαιο δεν είναι εχθρικό απέναντι στον πλούτο, αλλά ότι, απεναντίας, αναλαμβάνει την παραγωγή του. Έτσι, αναλαμβάνει την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Παλαιότερα, η ανάπτυξη των ανθρωπίνων όντων, της κοινότητάς τους, ήταν αντίθετη με την ανάπτυξη του πλούτου. Τώρα υπάρχει κάτι σαν συμβίωση ανάμεσά τους. Για να συμβεί αυτό ήταν απαραίτητη μια κάποια μεταλλαγή: το κεφάλαιο έπρεπε να καταστρέψει τον περιορισμένο χαρακτήρα του ατόμου -αυτή είναι άλλη μια πλευρά του επαναστατικού του χαρακτήρα.

«Είδαμε προηγουμένως ότι η ιδιοκτησία εντός των όρων παραγωγής είχε υποτεθεί ότι ταυτίζεται με μια περιορισμένη, καθορισμένη μορφή της κοινότητας× άρα του ατόμου με τα χαρακτηριστικά –περιορισμένα χαρακτηριστικά και περιορισμένη ανάπτυξη των παραγωγικών του δυνάμεων- που απαιτούνται για να σχηματίσει μια τέτοια κοινότητα. Η ίδια αυτή προϋπόθεση ήταν, με τη σειρά της, το αποτέλεσμα μιας περιορισμένης ιστορικής βαθμίδας ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, του πλούτου καθώς επίσης και του τρόπου δημιουργίας του. Ο σκοπός της κοινότητας, του ατόμου -όπως και ο όρος της παραγωγής- είναι η αναπαραγωγή αυτών των συγκεκριμένων όρων παραγωγής και των ατόμων –τόσο του καθενός ξεχωριστά όσο και των κοινωνικών τους συνομαδώσεων και σχέσεων – ως φυσικών φορέων αυτών των όρων. Το κεφάλαιο τοποθετεί την ίδια την παραγωγή του πλούτου, και άρα την καθολική ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, την αδιάκοπη ανατροπή των επικρατουσών του προϋποθέσεων, ως προϋπόθεση της αναπαραγωγής του. Η αξία δεν αποκλείει καμιά αξία χρήσης, δηλαδή δεν εμπεριέχει κανένα ιδιαίτερο είδος κατανάλωσης κλπ., συναλλαγής κλπ. ως απόλυτο όρο και κατά παρόμοιο τρόπο κάθε βαθμός ανάπτυξης των κοινωνικών παραγωγικών δυνάμεων, των συναλλαγών, της γνώσης κλπ. εμφανίζεται απέναντι σ’ αυτήν μονάχα ως εμπόδιο που προσπαθεί να το ξεπεράσει».[12]

Αυτό το απόσπασμα έχει βαρυσήμαντες συνέπειες. Δεν υπάρχει καμία αναφορά στο προλεταριάτο× ο επαναστατικός ρόλος του κεφαλαίου είναι να ανατρέψει τις επικρατούσες προϋποθέσεις. Ο Μαρξ αυτό το έχει ήδη πει με έναν πιο εντυπωσιακό τρόπο:

«Απέναντι σ’ όλα αυτά[13] δρα καταστροφικά και τα επαναστατικοποιεί αδιάκοπα, καταλύει όλους τους φραγμούς που εμποδίζουν την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, τη διεύρυνση των αναγκών, την πολύπλευρη ανάπτυξη της παραγωγής, την εκμετάλλευση και την ανταλλαγή των φυσικών και πνευματικών δυνάμεων».[14]

Είμαστε αναγκασμένοι να προβούμε σε μια νέα προσέγγιση του τρόπου με τον οποίο ο Μαρξ τοποθέτησε την προλεταριακή τάξη μέσα στο πλαίσιο της συνεχούς αναστάτωσης που προκαλείται από τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Αυτό που είναι αμέσως ολοφάνερο είναι ότι ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής είναι επαναστατικός σε σχέση με την καταστροφή των αρχαίων κοινωνικών σχέσεων και ότι το προλεταριάτο προσδιορίζεται ως επαναστατικό σε σχέση με το κεφάλαιο. Όμως, σε αυτό το σημείο είναι που ξεκινά το πρόβλημα: ο καπιταλισμός είναι επαναστατικός, επειδή αναπτύσσει τις παραγωγικές δυνάμεις× το προλεταριάτο δεν μπορεί να είναι επαναστατικό, αν, ύστερα από την επανάστασή του, αναπτύσσει τις παραγωγικές δυνάμεις ή επιτρέπει μια διαφορετική ανάπτυξή τους. Πώς μπορούμε να διακρίνουμε χειροπιαστά τον επαναστατικό ρόλο του ενός και του άλλου; Πώς μπορούμε να δικαιολογήσουμε την καταστροφή του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής από το προλεταριάτο; Αυτό δεν μπορεί να γίνει μέσα σ’ ένα στενά οικονομικό πλαίσιο. Ο Μαρξ δεν αντιμετώπισε ποτέ αυτό το πρόβλημα, επειδή ήταν απολύτως βέβαιος ότι οι προλετάριοι θα ξεσηκωθούν κατά του κεφαλαίου. Όμως, εμείς πρέπει να αντιμετωπίσουμε αυτό το πρόβλημα, εάν πρόκειται να βγούμε από το αδιέξοδο που δημιουργήθηκε από το ότι αποδεχθήκαμε τη θεωρία σύμφωνα με την οποία οι παραγωγικές σχέσεις έρχονται σε σύγκρουση με την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων (δυνάμεων που θεωρήθηκε δεδομένο ότι υπάρχουν για τα ανθρώπινα όντα, αφού, εάν δεν είναι έτσι, τότε γιατί τα ανθρώπινα όντα να εξεγερθούν;). Αν οι παραγωγικές δυνάμεις δεν υπάρχουν για τα ανθρώπινα όντα αλλά για το κεφάλαιο και αν αυτές συγκρούονται με τις παραγωγικές σχέσεις, τότε αυτό σημαίνει ότι αυτές οι σχέσεις δεν παρέχουν την κατάλληλη δομή για τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και, επομένως, μπορεί να υπάρχει επανάσταση που δεν είναι για τα ανθρώπινα όντα (για παράδειγμα, το γενικό φαινόμενο που ονομάζεται φασισμός). Συνεπώς, το κεφάλαιο διαφεύγει. Στο απόσπασμα που εξετάζουμε ο Μαρξ κάνει μια αξιοσημείωτη δήλωση σχετικά με την κυριαρχία του κεφαλαίου:

«Η ίδια η προϋπόθεση του κεφαλαίου -η αξία- κείται ως προϊόν και όχι ως ανώτερη προϋπόθεση που αιωρείται πάνω από την παραγωγή».[15]

Το κεφάλαιο κυριαρχεί επί της αξίας. Εφόσον η εργασία είναι η ουσία της αξίας, έπεται ότι το κεφάλαιο κυριαρχεί πάνω στα ανθρώπινα όντα. Ο Μαρξ αναφέρεται μόνο έμμεσα στην προϋπόθεση η οποία είναι, ταυτόχρονα, κι ένα προϊόν: στη μισθωτή εργασία, δηλαδή στην ύπαρξη μιας εργατικής δύναμης που καθιστά δυνατή την αξιοποίηση[16] [valorization].

«Ο φραγμός του κεφαλαίου είναι το γεγονός ότι ολόκληρη αυτή η ανάπτυξη προχωρεί με αντιφατικό τρόπο και ότι η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, του γενικού πλούτου κλπ., της γνώσης κλπ., εμφανίζεται με τέτοιο τρόπο, ώστε το εργαζόμενο άτομο αλλοτριώνει τον εαυτό του [sich entaussert]× σχετίζεται με τους όρους που παρήγαγε από την εργασία του όχι ως ωσάν αυτοί να είναι όροι ενός δικού του αλλά ενός ξένου πλούτου και της δικής του φτώχειας».[17]

Πώς, όμως, το γεγονός αυτό μπορεί να καταστεί όριο για το κεφάλαιο; Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι η υποκατανάλωση των εργατών προκαλεί κρίσεις, και, συνακολούθως, την τελική κρίση. Αυτή είναι μία πιθανότητα ή τουλάχιστον έτσι φαίνεται σε ορισμένους καιρούς. Ο Μαρξ ανέκαθεν αρνήθηκε να θεμελιώσει μια θεωρία των κρίσεων σε αυτό το επιχείρημα, αλλά αυτό δεν τον εμπόδισε να αναφερθεί στην υποκατανάλωση. Για τον Μαρξ το κεφάλαιο έχει έναν φραγμό, επειδή λεηλατεί το εργαζόμενο άτομο. Θα πρέπει να έχουμε κατά νουν ότι επιχειρηματολογεί κατά των απολογητών του κεφαλαίου και θέλει να αποδείξει ότι ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής δεν είναι αιώνιος και δεν μπορεί να επιφέρει την απελευθέρωση του ανθρώπου. Ακόμη, στην πορεία της ανάλυσής του, επισημαίνει την πιθανότητα το κεφάλαιο να διαφύγει από τους ανθρώπινους όρους. Αντιλαμβανόμαστε ότι αυτό που γίνεται αυτόνομο δεν είναι οι παραγωγικές δυνάμεις αλλά το κεφάλαιο, εφόσον, σε μια δοσμένη στιγμή, οι παραγωγικές δυνάμεις γίνονται ένα «εμπόδιο που αυτό προσπαθεί να το ξεπεράσει». Το γεγονός αυτό λαμβάνει χώρα ως εξής: οι παραγωγικές δυνάμεις δεν είναι πια παραγωγικές δυνάμεις των ανθρωπίνων όντων αλλά του κεφαλαίου, υπάρχουν προς όφελος του κεφαλαίου.[18]

Η λεηλάτηση [despoliation] (αλλοτρίωση) του εργαζόμενου ατόμου δεν μπορεί να αποτελεί φραγμό για το κεφάλαιο, εκτός κι αν ο Μαρξ όταν λέει «φραγμό» εννοεί μια αδυναμία. Μια τέτοια αδυναμία θα έκανε τον καπιταλισμό κατώτερο από άλλους τρόπους παραγωγής, ιδίως αν συγκρίνουμε αυτή την αδυναμία με την τεράστια ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων που αυτός προωθεί. Στο έργο του Μαρξ υπάρχει μια αμφισημία σχετικά με το υποκείμενο στο οποίο αναφέρονται οι παραγωγικές δυνάμεις: οι παραγωγικές δυνάμεις αναπτύσσονται προς όφελος του ανθρωπίνου όντος ή προς όφελος του κεφαλαίου; Σε αυτή την αμφισημία στηρίζονται δύο ερμηνείες του Μαρξ. Η ηθική ερμηνεία (ειδικά ο Ριμπέλ[19]) τονίζει τον βαθμό στον οποίο ο Μαρξ καταφέρεται εναντίον της καταστροφής του ανθρωπίνου όντος από το κεφάλαιο και επιμένει σθεναρά ότι ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής δεν μπορεί παρά να είναι παρά μονάχα ένα μεταβατικό στάδιο. Η ερμηνεία του Αλτουσέρ και της σχολής του υποστηρίζει ότι ο Μαρξ δεν κατόρθωσε να εξαλείψει το ανθρώπινο ον από τις οικονομικές του αναλύσεις, πράγμα το οποίο αντανακλά την αδυναμία του να εγκαταλείψει τον ιδεολογικό λόγο∙ γεγονός από το οποίο απορρέει και το πρόβλημα του Αλτουσέρ να εντοπίσει επακριβώς την επιστημολογική τομή.

Μπορούμε να επιλύσουμε αυτή την αμφισημία. Αν το κεφάλαιο κατορθώνει να υπερβαίνει αυτόν τον φραγμό, τότε επιτυγχάνει πλήρη αυτονομία. Γι’ αυτό ο Μαρξ προϋποθέτει αξιωματικά ότι το κεφάλαιο πρέπει να αυτοκαταργηθεί. Αυτή η κατάργηση συνάγεται από το γεγονός ότι δεν μπορεί να αναπτύξει τις παραγωγικές δυνάμεις για τα ανθρώπινα όντα, ενώ καθιστά δυνατή μια καθολική και ποικίλη ανάπτυξη που μπορεί να πραγματοποιηθεί μονάχα από έναν ανώτερο τρόπο παραγωγής. Αυτό εμπεριέχει μια αντίφαση: το κεφάλαιο διαφεύγει από τον έλεγχο των ανθρωπίνων όντων, αλλά θα πρέπει να αφανιστεί, επειδή δεν μπορεί να αναπτύξει τις ανθρώπινες παραγωγικές δυνάμεις. Αυτό αντιφάσκει επίσης με την ανάλυση του Μαρξ για την καταστροφή των ανθρωπίνων όντων από το κεφάλαιο. Πώς μπορούν κατεστραμμένα ανθρώπινα όντα να εξεγερθούν; Μπορούμε, εάν αποφύγουμε αυτές τις αντιφάσεις, να θεωρήσουμε τον Μαρξ προφήτη της παρακμής του κεφαλαίου, αλλά τότε δεν θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε το έργο του ή τη σημερινή κατάσταση. Στο τέλος της παρέκβασής του ο Μαρξ αποσαφηνίζει αυτές τις αντιφάσεις.

«Αυτή όμως η αντιθετική μορφή είναι η ίδια εφήμερη και δημιουργεί τους πραγματικούς όρους για την άρση της. Το αποτέλεσμα είναι η -ως τάση και δυνάμει αυτής- γενική ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων -του πλούτου αυτού καθαυτόν- ως βάση και, ωσαύτως, η καθολικότητα της συναλλαγής, άρα η παγκόσμια αγορά ως βάση. Αυτή η βάση ως δυνατότητα για την καθολική ανάπτυξη του ατόμου, και η πραγματική ανάπτυξη των ατόμων από αυτή τη βάση ως αδιάκοπη άρση του φραγμού αυτής της βάσης, που έχει γίνει αντιληπτή ως φραγμός και δεν εκλαμβάνεται ως ιερό όριο. Η καθολικότητα του ανθρώπου, όχι ως μια ιδεατή ή φανταστική καθολικότητα, αλλά ως καθολικότητα των πραγματικών και ιδεατών του σχέσεων. Εξού και η σύλληψη της ίδιας του της ιστορίας ως διαδικασίας, και η αναγνώριση της φύσης (που παρουσιάζεται συνάμα ως πρακτική εξουσία πάνω στη φύση) ως δικού του πραγματικού σώματος. Η ίδια η διαδικασία της ανάπτυξης κείται και γίνεται γνωστή ως προϋπόθεση του ιδίου. Για να γίνουν όμως αυτά πρέπει, πάνω απ’ όλα, η πλήρης ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων να έχει γίνει ο όρος της παραγωγής και όχι να τίθενται ορισμένοι όροι της παραγωγής ως όριο στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων».[20]

Εάν αυτή η διαδικασία αφορά τα ανθρώπινα όντα, το κεφάλαιο πρέπει να καταστραφεί και οι παραγωγικές δυνάμεις πρέπει να υπάρχουν και να αναπτύσσονται προς όφελός τους. Στο άρθρο «La KAPD et le mouvement proletarien,»[21] αναφερθήκαμε σ’ αυτό το απόσπασμα για να δείξουμε ότι το ανθρώπινο ον είναι μια δυνατότητα, παρέχοντας ένα έρεισμα σε αυτή τη δήλωση: η επανάσταση πρέπει να είναι ανθρώπινη. Αυτή δεν είναι επ’ ουδενί ένας λόγος περί του ανθρώπινου όντος νοούμενο ως αμετάβλητο σε κάθε χαρακτηριστικό του -μια αντίληψη που θα ήταν απλώς μια αναδιατύπωση του αμετάβλητου της ανθρώπινης φύσης. Πρέπει, όμως, να επισημάνουμε ότι αυτό δεν αρκεί, αφού η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων -η οποία, σύμφωνα με τον Μαρξ, θα πραγματοποιηθεί σε έναν ανώτερο τρόπο παραγωγής- είναι ακριβώς η ίδια ανάπτυξη που ήδη πραγματοποιείται από το κεφάλαιο. Η ανεπάρκεια του Μαρξ είναι ότι συνέλαβε τον κομμουνισμό ως έναν νέο τρόπο παραγωγής στον οποίον θάλλουν οι παραγωγικές δυνάμεις. Αυτές οι δυνάμεις είναι, αναμφίβολα, σημαντικές, αλλά η ύπαρξή τους σ’ ένα ορισμένο επίπεδο δεν προσδιορίζει επαρκώς τον κομμουνισμό.

Για τον Μαρξ το κεφάλαιο ξεπερνά τις αντιφάσεις του καταβροχθίζοντάς τες και μυστικοποιώντας την πραγματικότητα. Μπορεί μόνο φαινομενικά να ξεπεράσει τη στενή του βάση, την περιορισμένη φύση του, η οποία έγκειται στην ανταλλαγή κεφαλαίου-χρήματος έναντι εργατικής δύναμης. Το κεφάλαιο πρέπει αναπόφευκτα να έρθει σε σύγκρουση με αυτή την προϋπόθεση. Έτσι ο Μαρξ κάνει λόγο για την αντίθεση μεταξύ ατομικής ιδιοποίησης και κοινωνικοποίησης της παραγωγής. Ατομική ιδιοποίηση τίνος; Της υπεραξίας, η οποία προϋποθέτει το προλεταριάτο, και, κατά συνέπεια, τη μισθωτή σχέση. Όμως, ολόκληρη η ανάπτυξη του κεφαλαίου (και οι ερμηνείες που δίνει ο Μαρξ αποτελούν μια πολύτιμη βοήθεια για την κατανόησή της) κάνει τη μυστικοποίηση αποτελεσματική, καθιστώντας το κεφάλαιο ανεξάρτητο από τα ανθρώπινα όντα, και επιτρέποντάς του κατ’ αυτόν τον τρόπο να αποφύγει τη σύγκρουση με την προϋπόθεσή του. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι η σύγκρουση, παρ’ όλα αυτά, παραμένει ως αποτέλεσμα της συνολικής διαδικασίας: της κοινωνικοποίησης. Αυτό είναι αλήθεια. Όμως, η κοινωνικοποίηση της παραγωγής και της ανθρώπινης δραστηριότητας, η καθολική ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και, κατά συνέπεια, η καταστροφή του περιορισμένου χαρακτήρα του ανθρωπίνου όντος δεν ήταν παρά μια πιθανή βάση για τον κομμουνισμό. Δεν έθεταν αυτομάτως τον κομμουνισμό. Επιπλέον, η δράση του κεφαλαίου τείνει διαρκώς να καταστρέφει τον κομμουνισμό ή τουλάχιστον να παρεμποδίσει την ανάδειξη και την πραγματοποίησή του. Προκειμένου να μετατραπεί αυτή η βάση από δυνατότητα σε πραγματικότητα είναι αναγκαία η ανθρώπινη παρέμβαση. Όμως, ο ίδιος ο Μαρξ έδειξε ότι η καπιταλιστική παραγωγή ενσωματώνει το προλεταριάτο. Πώς μπορεί η καταστροφή των ανθρωπίνων όντων και της φύσης να μην έχει συνέπειες στην ικανότητα των ανθρωπίνων όντων να αντισταθούν στο κεφάλαιο και, τοσούτω μάλλον, να εξεγερθούν;

Ορισμένοι θα σκεφθούν ότι αποδίδουμε στον Μαρξ μια θέση που μας είναι βολική. Θα παραθέσουμε ένα εξαιρετικό απόσπασμα:

«Αυτό ακριβώς που διακρίνει το κεφάλαιο από τη σχέση κυρίου-δούλου είναι ότι ο εργάτης εμφανίζεται απέναντι στο κεφάλαιο ως καταναλωτής και ως κάτοχος ανταλλακτικών αξιών καθώς και υπό τη μορφή του κατόχου χρήματος. Με τη μορφή του χρήματος αυτός γίνεται ένα απλό κέντρο κυκλοφορίας -ένα από τα αναρίθμητα κέντρα της κυκλοφορίας- χάνοντας εδώ την ιδιότητά του ως εργάτης».[22]

Ένας από τους τρόπους αφομοίωσης της επαναστατικής δύναμης του προλεταριάτου είναι η τελειοποίηση του χαρακτήρα του ως καταναλωτή, πιάνοντάς το έτσι στα δίχτυα του κεφαλαίου. Το προλεταριάτο παύει να είναι η τάξη που αρνείται τον καπιταλισμό. Μετά τον σχηματισμό της η εργατική τάξη διαλύεται μέσα στο κοινωνικό σώμα. Ο Μαρξ προλαμβάνει τους υμνητές της «καταναλωτικής κοινωνίας» και, όπως και σε άλλες περιπτώσεις, εξηγεί ένα φαινόμενο το οποίο δεν παρατηρείται παρά μονάχα αργότερα, αλλά και τότε εσφαλμένα, αν μη τι άλλο από την άποψη του ονόματος που του δίδεται.

Οι προηγούμενες παρατηρήσεις δεν οδηγούν σε μια φαταλιστική αντίληψη -αρνητική αυτή τη φορά- του τύπου: «ό,τι και να κάνουμε δεν υπάρχει διέξοδος», «είναι πολύ αργά πια» ή κάθε άλλη αλόγιστη ηττοπάθεια η οποία θα γεννούσε έναν αηδιαστικό ετερόκλητο ρεφορμισμό. Πρώτα πρέπει να αντλήσουμε το δίδαγμα. Το κεφάλαιο έχει διαφύγει από τους ανθρώπινους και φυσικούς φραγμούς, τα ανθρώπινα όντα έχουν εξημερωθεί: αυτή είναι η παρακμή τους. Η επαναστατική λύση δεν μπορεί να βρεθεί μέσα στο πλαίσιο μιας διαλεκτικής των παραγωγικών δυνάμεων όπου το άτομο θα είναι ένα στοιχείο αυτής της αντίφασης. Οι σημερινές επιστημονικές αναλύσεις του κεφαλαίου προδίδουν μια πλήρη περιφρόνηση για τα ανθρώπινα όντα, τα οποία, για ορισμένους, δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα ίζημα χωρίς συνοχή. Αυτό σημαίνει ότι ο λόγος της επιστήμης είναι ο λόγος του κεφαλαίου ή ότι η επιστήμη είναι δυνατή μόνο μετά την καταστροφή των ανθρωπίνων όντων× είναι ο λόγος περί της παθολογίας του ανθρωπίνου όντος. Έτσι, είναι παράλογο να στηρίζουμε την ελπίδα της απελευθέρωσης στην επιστήμη. Η κατάσταση είναι όλο και πιο παράλογη εκεί όπου, όπως στην περίπτωση του Αλτουσέρ, αυτή δεν μπορεί να κάνει τη δική της ρήξη, να απαλλαγεί από την «αρχαιολογία» της, εφόσον παραμένει πιστή σ’ ένα προλεταριάτο -ένα προλεταριάτο το οποίο, υπό αυτήν την έννοια, δεν είναι παρά ένα αντικείμενο του κεφαλαίου, ένα στοιχείο της κοινωνικής δομής. Όμως, αυτό το ανίκανο, κατεστραμμένο ανθρώπινο ον είναι το άτομο που δημιουργείται από τις ταξικές κοινωνίες. Και επ’ αυτού συμφωνούμε: το ανθρώπινο ον είναι νεκρό. Η μόνη πιθανότητα να εμφανιστεί ένα άλλο ανθρώπινο ον είναι ο αγώνας μας κατά της εξημέρωσης, η έξοδός μας από αυτήν. Ο ανθρωπισμός και ο επιστημονισμός (και οι οπαδοί της «ηθικής επιστήμης» αλά Μονό[23] είναι οι πιο απόλυτοι δούλοι του κεφαλαίου) αποτελούν δύο εκφράσεις της εξημέρωσης της ανθρωπότητας. Όλοι εκείνοι που τρέφουν την αυταπάτη της παρακμής του κεφαλαίου αναβιώνουν αρχαίες ουμανιστικές αντιλήψεις ή δημιουργούν νέους επιστημονικούς μύθους. Δεν μπορούν να διεισδύσουν στο επαναστατικό φαινόμενο διατρέχοντας τον κόσμο μας.

Έως τώρα όλες οι πλευρές έχουν διατυπώσει τις απόψεις τους ωσάν τα ανθρώπινα όντα να παραμένουν αμετάβλητα σε διαφορετικές ταξικές κοινωνίες και κάτω από την κυριαρχία του κεφαλαίου. Γι’ αυτό τον λόγο τονίστηκε ο ρόλος του κοινωνικού πλαισίου (ο άνθρωπος, ο οποίος είναι κατά βάση καλός, θεωρήθηκε ότι μεταβλήθηκε θετικά ή αρνητικά από το κοινωνικό πλαίσιο) από τους υλιστές φιλοσόφους του 18ου αιώνα, ενώ οι μαρξιστές τόνιζαν τον ρόλο του περιβάλλοντος ως καθορισμένο από την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Η αλλαγή δεν αμφισβητήθηκε, και ύστερα από τον Μαρξ λέχθηκε επανειλημμένως ότι η ιστορία είναι ένας διαρκής μετασχηματισμός της ανθρώπινης φύσης. Παρ’ όλα αυτά, υποστηρίχθηκε, ρητά ή σιωπηρά, ότι ένα μη-αναγώγιμο στοιχείο εξακολουθεί να επιτρέπει στα ανθρώπινα όντα να εξεγείρονται εναντίον της καταπίεσης του κεφαλαίου. Ο ίδιος ο καπιταλισμός περιγράφτηκε με έναν μανιχαϊκό τρόπο: από τη μια μεριά ο θετικός πόλος -το προλεταριάτο, η απελευθερωτική τάξη- και από την άλλη ο αρνητικός πόλος, το κεφάλαιο. Το κεφάλαιο επικυρώθηκε ως αναγκαίο και ως έχον επαναστατικοποιήσει τη ζωή των ανθρωπίνων όντων, αλλά περιγράφτηκε ως το απόλυτο κακό σε σχέση με το καλό, το προλεταριάτο. Το φαινόμενο που αναδεικνύεται σήμερα δεν αναιρεί ούτε στο ελάχιστο την αρνητική αποτίμηση του κεφαλαίου, αλλά μας αναγκάζει να τη γενικεύσουμε στην τάξη η οποία κάποτε ήταν ανταγωνιστική προς αυτό και έφερνε μέσα της όλα τα θετικά στοιχεία της ανθρώπινης ανάπτυξης και σήμερα της ίδιας της ανθρωπότητας. Αυτό το φαινόμενο είναι η ανασύνθεση της κοινότητας και των ανθρωπίνων όντων από το κεφάλαιο, αντανακλώντας το ανθρώπινο είδος σαν ένας καθρέφτης. Η θεωρία του «κατοπτρικού εαυτού»[24] [looking-glass self] μπόρεσε να εμφανιστεί μονάχα όταν το ανθρώπινο ον έγινε μια ταυτολογία, μια αντανάκλαση του κεφαλαίου. Μέσα στον κόσμο του δεσποτισμού[25] του κεφαλαίου (αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο εμφανίζεται σήμερα η κοινωνία), δεν μπορεί να διακριθεί ούτε το καλό ούτε το κακό. Καθετί πρέπει να καταδικαστεί. Αρνητικές δυνάμεις μπορούν να προκύψουν μόνο έξω από το κεφάλαιο. Αφού το κεφάλαιο έχει απορροφήσει όλες τις παλιές αντιθέσεις, το επαναστατικό κίνημα πρέπει να απορρίψει ολόκληρο το προϊόν της ανάπτυξης των ταξικών κοινωνιών. Αυτή είναι η ουσία του αγώνα μας κατά της εξημέρωσης, κατά της παρακμής του ανθρωπίνου είδους. Αυτή είναι η ουσιαστική στιγμή της διαδικασίας διαμόρφωσης επαναστατών, η οποία είναι απολύτως αναγκαία για την πραγματοποίηση της επανάστασης.

Ζακ Καμάτ, Η περιπλάνηση της ανθρωπότητας

Μάιος 1973

Πηγή: Jacques Camatte, The Wandering of Humanity, μτφ. Fredy Perlman, Black & Red, Ντητρόιντ, 1975

Πρώτη δημοσίευση: περιοδικό Invariance, έκτο έτος, Σειρά II, No. 3, 1973

 


[1] Η έννοια της εξημέρωσης της ανθρωπότητας είναι για τον Καμάτ η διαδικασία υποβιβασμού της ανθρώπινης υποκειμενικότητας, η οποία λαμβάνει χώρα σε όλες τις ταξικές κοινωνίες και φθάνει στην κορύφωσή της στην εποχή της ολοκληρωτικής κυριαρχίας του καπιταλισμού. Το ανθρώπινο ον κατακερματίζεται και ανακατασκευάζεται ώστε να είναι συμβατό με τη λειτουργία της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας. Το κεφάλαιο αφομοιώνει και μετασχηματίζει τις ζωτικές δραστηριότητες του ανθρώπου και τις προσαρτά στο κύκλωμα λειτουργίας του μετατρέποντας τους ανθρώπους σε δούλους του. Γενικά, για μια σύντομη και περιεκτική έκθεση βασικών απόψεων του Καμάτ βλ.  Dave Antagonism, Jacques Camatte And the New Politics of Liberation, www.greenanarch.org (Σ.τ.Μ.)
[2] Σύμφωνα με τον Καμάτ η αυτονόμηση του κεφαλαίου είναι μια κατάσταση όπου τα διάφορα στοιχεία του καπιταλισμού (παραγωγή, ανταλλαγή, θεσμοί κτλ.) συγχωνεύονται και συγκροτούν μια ολότητα σχέσεων. Έτσι το κεφάλαιο, κατά τη διαδικασία της συνεχούς αναπαραγωγής του, αποφεύγει κάθε ανθρώπινο όριο που θα μπορούσε να τεθεί ως φραγμός προς αυτό. Το αποτέλεσμα είναι οι όψεις της ίδιας της καθημερινής ζωής να συνιστούν μια ομοιογενή και αδιαφοροποίητη εμπειρία που πραγματοποιείται μέσα από την καθολική διαμεσολάβηση των αναπαραστάσεων του κεφαλαίου. (Σ.τ.Μ.)
[3] Marx, Grundrisse, σ. 539, Pelican, Λονδίνο, 1973 ή ελληνική έκδοση, β΄ τόμος, σ. 409.
[Η μετάφραση των αποσπασμάτων του Μαρξ έγινε από τα αγγλικά, όπως αυτά παρατίθενται στο κείμενο. Το έργο κυκλοφορεί στα ελληνικά υπό τον τίτλο: Καρλ Μαρξ, Βασικές Γραμμές της Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας (1857-1858), τρεις τόμοι, μτφ. Διονύσης Διβάρης, εκδόσεις «Στοχαστής». Για τη διευκόλυνση του αναγνώστη σε κάθε παραπομπή στα Grundrisse αναφέρουμε το αντίστοιχο απόσπασμα στην ελληνική έκδοση του έργου (Σ.τ.Μ.)].
[4] ό.π., σ. 540 ή ό.π., σ. 409-410.
[5] ό.π. σ. 540 ή ό.π. σ. 410.
[6] ό.π. σ. 540 ή ό.π. σ. 410.
[7] Όρος ιδιαίτερα προσφιλής στον Μαρξ, όταν αυτός αναφέρεται στην προοπτική της κοινωνικής απελευθέρωσης και ειδικά στην κομμουνιστική κοινωνία, και είναι μια από τις καίριες έννοιες στα  πρώιμα κείμενά του. Ο όρος μπορεί να αποδοθεί ως «ανθρώπινη κοινότητα», «κοινοτικό είναι» ή «κοινοτική ουσία» του ανθρώπου. (Σ.τ.Μ.)
[8] ό.π. σ. 540-541 ή ό.π., σ. 410.
[9] ό.π., σ. 541 ή ό.π., σ. 410.
[10] Όπως έκανε ο Victor στη Révolution Internationale No. 7, Σειρά 1, σ. 4, στο άρθρο Volontarisme et confusion.
[11] Διάφοροι συγγραφείς έχουν κάνει λόγο περί αποτελμάτωσης και παρακμής της παραγωγής μεταξύ των δύο παγκοσμίων πολέμων. Ο Μπορντίγκα πάντοτε απέρριπτε τη θεωρία της παρακμής του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής ως μια παραμόρφωση της θεωρίας του Μαρξ από τη θεωρία των σταδίων (βλ. ‘Le renversement de la praxis dans la théorie marxiste’, περιοδικό Invariance, No. 4, Σειρά 1.)
[12] Marx, Grundrisse, σ. 541 ή ό.π., σ. 411.
[13] Δηλαδή, όπως αναφέρει παραπάνω ο Μαρξ, εθνικές προκαταλήψεις, τη θεοποίηση της φύσης, τις παραδοσιακές ανάγκες και τρόπους ζωής. (Σ.τ.Μ.)
[14] ό.π. σ. 410 ή ό.π., σ. 308.
[15] ό.π., σ. 541 ή ό.π., σ. 411.
[16] Αξιοποίηση του κεφαλαίου στη μαρξική ορολογία σημαίνει παραγωγή για την εμπορευματική ανταλλαγή και το κέρδος. Η διαδικασία παραγωγής στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής είναι, ταυτόχρονα, παραγωγή αξιών χρήσης, ανταλλακτικής αξίας και υπεραξίας. Η παραγωγή αξιών χρήσης υποτάσσεται στη μετατροπή τους σε ανταλλακτικές αξίες (σε αντικείμενα αγοραπωλησίας) και στην άντληση υπεραξίας, η οποία λαμβάνει τη χρηματική μορφή του κέρδους. Έτσι, η καπιταλιστική παραγωγική διαδικασία ονομάζεται από τον Μαρξ «διαδικασία αξιοποίησης» του κεφαλαίου, εφόσον κεφάλαιο είναι (ανταλλακτική) αξία που αυξάνει με υπεραξία. (Σ.τ.Μ.)
[17] ό.π. σ. 541 ή ό.π., σ. 411.
[18] Αυτό καταδεικνύει ο Μαρξ όταν αναλύει το σταθερό κεφάλαιο στα Grundrisse και επίσης στο Πρώτο Βιβλίο του Κεφαλαίου όπου αναλύει τη μετατροπή του εργασιακού προτσές σε προτσές παραγωγής του κεφαλαίου (βλ. επίσης Un chapitre inédit du Capital, Παρίσι, 1971).
[19] Ο Ριμπέλ (Maximilien Rubel, 1905-1996) ήταν μαρξιστής φιλόσοφος, ο οποίος ανέπτυξε μια ιδιαίτερη ανθρωπιστική ερμηνεία της σκέψης του Μαρξ δίδοντας έμφαση στην επαναστατική αυτενέργεια της εργατικής τάξης. Ο Ριμπέλ επηρεάστηκε από τον αυστριακό σοσιαλδημοκράτη θεωρητικό Μαξ Άντλερ, ο οποίος, βασισμένος στην έννοια της «κατηγορικής προσταγής» του Καντ, υποστήριξε ότι η εργατική τάξη οφείλει να εγκαθιδρύσει τον σοσιαλισμό όχι μόνο για οικονομικούς αλλά πρωτίστως για ηθικούς λόγους. Στα ελληνικά κυκλοφορεί το έργο του με τον τίτλο Maximilien Rubel , Ο Μαρξ θεωρητικός του αναρχισμού, μτφ. Γ. Πετροβουνιώτης, εκδόσεις «Ασύμμετρη Απειλή», Αθήνα, 2012. (Σ.τ.Μ.)
[20] Marx, Grundrisse…, σ. 541-542 ή ό.π., σ. 411.
[21] Invariance, Σειρά II, No. 1.
[22] Marx, Grundrisse…, σ. 420-421 ή ό.π., σ. 316.
[23] Ο Ζακ Μονό (Jacques Lucien Monod, 1910-1976) ήταν κορυφαίος γάλλος βιολόγος, κάτοχος βραβείου Νόμπελ (1965) στη φυσιολογία και στην ιατρική. Ασχολήθηκε επίσης με τη φιλοσοφία της επιστήμης και υπήρξε πολιτικός ακτιβιστής. Ήταν ένας από τους συγγραφείς του «Δεύτερου Ανθρωπιστικού Μανιφέστου», το οποίο καταδικάζει τον ρατσισμό και τα όπλα μαζικής καταστροφής, και, μεταξύ άλλων, τάσσεται υπέρ της θέσης ότι η τεχνολογία μπορεί να βελτιώσει την ανθρώπινη ζωή εφόσον έχει ηθικά κίνητρα και υποστηρίζει τη δημιουργία ενός διεθνούς δικαστηρίου. (Σ.τ.Μ.)
[24] Η θεωρία του κατοπτρικού εαυτού είναι μια ψυχολογική θεωρία που διατυπώθηκε το 1902 από τον Τζάρλς Χόρτον Κούλεϊ (Charles Horton Cooley) στο έργο του Human Nature and Social Order («Ανθρώπινη φύση και κοινωνική τάξη πραγμάτων»). Σύμφωνα με αυτήν ο άνθρωπος διαμορφώνει την εικόνα του εαυτού του με βάση την εικόνα που πιστεύει ότι έχουν σχηματίσει οι άλλοι γι’ αυτόν. Με τον τρόπο αυτό ο άνθρωπος διαμορφώνει την αυτοεικόνα και τη  συμπεριφορά ανάλογα με το πώς τον βλέπουν οι άλλοι. Κατά συνέπεια, ο «κοινωνικός κατοπτρισμός» του ατόμου αποτελεί το μέτρο που ρυθμίζει τη συμπεριφορά του. (Σ.τ.Μ.)
[25] Σύμφωνα με τον Καμάτ, στη σύγχρονη περίοδο του καπιταλισμού, που χαρακτηρίζεται από την πραγματική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο, έχουμε μπει σε μια ιδιαίτερη περίοδο, την περίοδο του δεσποτισμού του κεφαλαίου, κατά την οποία το κεφάλαιο έχει εξελιχθεί σε μια πραγματική ανθρώπινη κοινότητα. Αυτό σημαίνει ότι ολόκληρη η ανθρώπινη δραστηριότητα λαμβάνει χώρα εντός του κεφαλαίου. (Σ.τ.Μ.)

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.

Αρέσει σε %d bloggers: